X
تبلیغات
اندیشه - كاركرد تربيتي امر به معروف و نهي از منكردر سيره پيامبر

اندیشه

دریچه ای به دنیای دانش

كاركرد تربيتي امر به معروف و نهي از منكردر سيره پيامبر

مقدمه:

انسان از قدیمی ترین روزگار حیات خویش، ملّت واحدی بوده است و تنظیم روابط انسانی براساس وحدت اجتماعی، همواره از آرمانهای مقدس او می باشد. در جوامع بشری، رشد و اجتماعی بودن، تکامل تدریجی داشته است1، بنابراین فلسفه ی ارسال پیامبران الهی برای این است که با اختلافات، تعارضات، انحرافات و آسیب هایی که اجتماع بشری را تهدید می کند، برخورد شود تا همواره جامعه ی انسانی در مسیر الهی خویش هدایت گردد.2 آن چه مهم به نظر می آید آن است که در یک جامعه ی الهی، کیفیت ارتباط سالم و حیات بخش و تضمین کننده ی سعادت جامعه باید براساس آموزه های الهی تبیین و تحقق یابد. بر این اساس برای ضمانت اجرای احکام اجتماعی در اسلام، دو راه کار مهم در نظر گرفته شده است: «یکی وجود سازمان حکومتی اسلام که موظف به حفظ شعایر عمومی دین و حدود آنهاست و دیگری انجام فریضه ی امر به معروف و نهی از منکر، که بر تمام مسلمین واجب است.»3 جوامع بشری در طول تاریخ خود با مشکلات، انحرافات و آسیب های زیادی روبرو بوده اند، بنابراین راه کارهای اسلامی برای معالجه ی این انحرافات و نابسامانیها براساس آموزه های قرآن کریم عبارتند از:

1. گسترش تعلیم وتربیت دینی و تعمیم تبلیغات مذهبی

2. وجود روحیه ی گذشت و ارفاق در محیط تربیت بدنی و انتظار یکسان از مردم نداشتن

3. تعمیق و گسترش عنصر بصیرت و بینایی (قُل هَذِهِ سَبِیلیِ أدُعُواإِلَی اللهِ عَلَی بَصیِرَةٍٍ اَنَا وَمَن اتَّبَعَنِی)4 (سوره ی یوسف، آیه ی 108) در اندیشه ی اسلامی ارتباط مستمر بین آحاد جامعه با رهبری که براساس تقوا خواهد بود، می تواند در نهایت جامعه را به سمت فلاح و رستگاری و سعادت رهنمون گردد و اشکال عمده ی جوامع اسلامی چه در عصر امامت و چه در عصر غیبت امام زمان (علیه السلام) این بود که این ارتباط مستمر قطع گردیده است. لذا در چنین شرایطی است که امام (علیه-السلام) به عنوان یک مصلح حقیقی باید جامعه را بر مسیر اصلی سعادت خویش برگرداند. آن چنان که امام صادق (علیه السلام) در ذیل آیه ی 200 سوره ی آل عمران می فرماید: «یَا اَیُّهَا الَّذِینَ أمَنُوا اصبِرُوا وَ صَابِرُوا وَ رَابِطُوا وَ اتَّقُوا اللهَ لَعَلَّکُم تُفلِحُونَ» درمورد کلمه ی «رابطوا» می فرمایند: «در مصیبت ها صبر کنید و در فتنه ها پایدار باشید و با پیشوایان خود رابطه برقرار سازید.»5 در یک دیدگاه کلی، قابل توجه است که همه ی پیامبران الهی مکلّف به تبلیغ دین بوده اند و تنها بعضی از آنها مکلّف به تشریع و قانون گذاری بوده اند. لذا فریضه ی مهم امر به معروف و نهی از منکر در اسلام همان حکم عملی و تشریعی مُبلّغ است و بنابراین وظیفه ای است مضاعف بر عنصر تبلیغ.6

در اين بخش لازم است، به تعريف و توضيح برخي از واژه‌ها بپردازيم. عنواني كه در اين مقاله انتخاب كرده‌ايم، از چند واژه مركب شده است كه برخي از واژگان به تعريف نياز دارند و عبارتند از: معروف، منكر، امر به معروف و نهي از منكر، تربيت، سيره و سيره تربيتي. قبل از ورود به بحثِ اصلي، واژگان ياد شده را در ذيل به اختصار توضيح مي‌دهيم :

مفهوم سيره

سيره، بر وزن فعله از ريشة «س ي ر» در لغت عبارت است از: روش، حالت و هيأت و به معناي رفتن و سير كردن در زمين است؛ و برگذشتن، روان شدن و حركت كردن دلالت مي‌كند. و در اصطلاح: ثبات حالت، هيأت و روش مستمر است كه آن را مي‌توان سنت، مذهب، روش، رفتار، راه و رسم سلوك، طريقه خاص زندگي معنا كرد. يكي از معاني سيره نيز سنت است كه عبارت است از: مجموعه رفتار و گفتار پيامبر - صلي الله عليه و آله - و اهل بيت او. گاهي افزون بر رفتار و گفتار، تقرير پيامبر - صلي الله عليه و آله - و اهل بيت او را نيز شامل مي‌شود كه در اين صورت سيره عبارت است از: رفتار، گفتار و تقريرِ (امضاي) معصوم. چنانچه، معصومي در برابر يك عمل سكوت كند و شخص انجام دهنده را راهنمايي نكند، به معناي اين است كه آن عمل را پسنديده است، يا دست كم از آن ناراضي نيست وگرنه بايد يادآوري مي‌كرد. كه اين اصطلاح بيش‌تر در علم اصول به كار مي‌رود.

سيرة تربيتي: سيره تربيتي پيامبر نيز عبارت است از: رفتارهايي كه پيامبر - صلي الله عليه و آله - در مقام تربيت ديگران انجام داده است؛ بنابراين، هر رفتاري كه پيامبر به منظور اثرگذاري بر شناخت‌ها، باورها، احساسات، عواطف يا رفتارهاي ديگران انجام داده است، سيرة تربيتي آن حضرت را تشكيل مي‌دهد. با توجه به اين تعبير بايد، كاركرد تربيتي امر به معروف و نهي از منكر را در سيرة‌پيامبر - صلي الله عليه و آله بررسي كرد. كه در فصل آينده به اين بحث مي‌پردازيم.

مفهوم تربيت

تربيت كه در فارسي پرورش خوانده مي‌شود، به معناي: پرورانيدن، پروردن و آموختن و... آمده است؛ اين واژه، در اصل عربي است و از ماده ربو، به معناي، زخم، زمين، فزون يافتن، زمين بلند و... به كار مي‌رود. و راغب از آن چنين تعبير مي‌كند: تربيت پديد آوردن حالت تدريجي در چيزي است تا به حد كمال برسد.

در بيان معناي اصطلاحي تربيت، تعريف‌هاي متفاوت ارائه كرده‌اند، كه نمونه‌هاي آن را در ذيل مي‌بينيم:

1. تربيت، عبارت است از انتخاب رفتار و گفتار مناسب، ايجاد شرايط و عوامل لازم و كمك به شخص تربيت شونده، براي پرورش استعدادهاي نهفته‌اش در تمام ابعاد وجود، به طور هماهنگ.

2. تربيت كردن، آگاه ساختن، شكل دادن و بالاخره رشد و نمو بخشيدن، همگي داراي ريشه‌اي واحدند و آن فعل لاتيني «Educare» است.

3. تربيت، به معناي به فعليت رساندن استعداد و به كمال رساندن مستعد كمال است.

4. پرورش، به جريان يا فرايند منظم و مستمر گفته مي‌شود كه هدف آن هدايت رشد جسماني و رواني، يا به طور كلي، هدايت رشد همه جانبه شخصيت پرورش يابندگان در جهت كسب و درك معارف بشري و هنجارهاي پذيرفتة جامعه و نيز كمك به شكوفا شدن استعدادهاي آنان است.

از مجموع تعريف‌هاي ارائه شده مي‌توان، تعريف مختصر و جامع را برگزيد، كه عبارت است از: آماده‌سازي شرايط و عوامل مناسب، براي شكوفا ساختن استعدادهاي بالقوه مستعد در همة ابعاد انساني و رساندن تدريجي متربي به كمال مطلوب.

اكنون لازم است كه معروف و منكر نيز روشن شود و آن‌گاه، با توجه به همان معنا كاركرد تربيتي امر به معروف و نهي از منكر در سيرة پيامبر گرامي اسلام بررسي شود.

مفهوم معروف و منكر

معروف و منكر، مانند بسياري از واژگان ديگر، به دو معناي لغوي و اصطلاحي به كار مي‌روند؛ ولي، معناي لغوي و اصطلاحي اين دو از هم دور نيستند؛ بنابراين، معروف در لغت از ماده عرف ضد نكر، هرچيز پسنديده‌اي است كه نفس آن را مي‌شناسد و به آن انس مي‌گيرد و آرامش مي‌يابد. و منكر: خلاف معروف، هر امري است كه شرع آن را زشت بشمارد و حرام و ناخوشايند بداند. به تعبير ديگر، معروف، اسم هر كاري است كه حسنِ آن را عقل و شرع تشخيص دهند و منكر آن است كه عقل و شرع آن را انكار نمايند. و در اصطلاح فقهي، معروف، هر كار پسنديده‌اي است كه افزون بر خوبي، داراي وصف زائد باشد، (از قبيل استحباب، وجوب و...) كه ياد خود انجام دهنده آن را بشناسد (به واسطه اجتهاد و...) يا به آن راهنمايي‌اش كنند (در صورتي كه مقلد باشد) و منكر، كار زشتي است كه يا خود انجام دهنده آن را بشناسد، يا از طريق ديگران بشناسد، (از طريق مجتهد). از آن‌جا كه منكر و معروف هم به فرهنگ وابسته است و هم عقل آن را مي‌شناسد، يعني برخي، از منكرات، در همه فرهنگ‌ها منكرند و برخي از معروف‌ها، در همه فرهنگ‌ها معروف به حساب مي‌آيند؛ ولي، برخي از مصاديق معروف و منكر را بايد، از طريق شرع شناخت، به همين دليل كساني كه برخي از مصاديق منكر را انجام مي‌دهند و برخي معروف‌ها را ترك مي‌كنند، و در شناختن آن نيز كوتاهي نكرده‌اند و از روي لجاجت نيز عمل نكرده‌اند،‌قاصر شناخته مي‌شوند و در پيشگاه خداوند معذورند. كه جاي بحثش در اين مختصر نمي‌گنجد و بايد به كتاب‌هاي فقهي مراجعه كرد.

امر و نهي

امر، فرمان دادن به كاري است و نهي، بازداشتن و منع كردن از چيزي. و يا نهي طلب واگذاشتن حاجتي است، خواه برآورده شود يا نشود. وقتي مفهوم معروف و منكر و امر و نهي روشن گشت، امر به معروف و نهي از منكر نيز به تبع آن روشن مي‌گردد؛ زيرا، امر به معروف، فرمان دادن به معروف و كارهاي نيك است كه در اسلام معروف و شناخته شده است و نهي از منكر بازداشتن و منع كردن از ممنوعات شرعيه و ارتكاب بدي‌ها و زشتي‌ها است.

سيره پيامبر در اجراي امر به معروف و نهي از منكر

يكي از سيره‌هاي پيامبر - صلي الله عليه و آله - اين بود كه امر به معروف و نهي از منكر را با مراحل آن اجرا مي‌كردند، يعني از كم آغاز مي‌نمودند و آنگاه شدت مي‌بخشيدند. از آن‌جا كه گفته‌اند: امر به معروف و نهي از منكر، به عنوان يك امر اجتماعي در موارد گوناگون جنبه ارشادي دارد و از اين جهت نيز يك روش تربيتي اساسي است. انسان، طبيعتاً ‌ارشد را به‌تر از دستور دادن تحمل مي‌كند. پيامبر - صلي الله عليه و آله - به نحو شايسته ارشادي بودن آن را در سيره‌اش نشان مي‌داد كه نمونة آشكار آن را در داستان سمره بن جندب مي‌بينيم كه عالمان اصول، از آن براي قاعده لاضرر استفاده كرده‌اند. در داستان سمره، پيامبر - صلي الله عليه و آله - كاملاً مراحل را رعايت فرموده و از ملايمت و مرحله نخستين امر به معروف و نهي از منكر استفاده نموده است تا آخرين مرحله لازم. داستان سمره چنين است: زراره، از امام باقر - عليه السلام - روايت مي‌كند كه سمره بن جندب در باغ مرد انصاري درخت خرمايي داشت كه خانه انصاري در آن‌جا بود، سمره، بدون اين‌كه اجازه بگيرد به سراغ نخلش مي‌رفت. مرد انصاري در اعتراض مي‌گفت: «اي سمره تو همواره ناگهان و بي‌اطلاع وارد باغ مي‌شوي و ما در شرايطي قرار داريم كه خوشايند نيست، وقتي وارد باغ مي‌شوي اجازه بگير!»

- من در راهي كه مربوط به درخت خودم است، اجازه نمي‌گيرم.

مرد انصاري به رسول خدا - صلي الله عليه و آله - شكايت كرد، رسول خدا - صلي الله عليه و آله - سمره را احضار كرد و فرمود، فلاني از تو شكايت دارد، از اين‌كه بدون اجازه او و خانواده‌اش وارد باغ مي‌شوي. از اين پس با اجازه و اطلاعشان وارد باغت شو!

- آيا راهي كه متعلق به باغ خودم است، جواز عبور مي‌خواهد؟ نه چنين نخواهم كرد.

- پس در اين صورت باغ را واگذار كن. در برابر درختي كه به تو مي‌دهم.

- نه چنين نمي‌كنم.

- در برابر آن دو تا درخت مي‌دهم.

- نمي‌خواهم معامله كنم.

پيامبر مرتب بر تعداد درختان مي‌افزود كه او را راضي كند، تا به ده اصل درخت رسيد؛ ولي سمره راضي نمي‌شد. آنگاه پيامبر فرمود:

- در برابر درخت تو ده اصل درخت در فلان مكان [به‌تر]‌ مي‌دهم.

- نه مبادله نمي‌كنم.

- درختت را واگذار تو را درختي در بهشت مي‌دهم!

- نه راضي نمي‌شوم.

 تو شخص ضرر زننده‌اي هستي، در حالي كه: لا ضرر و لا ضرار علي مؤمن آن‌گاه پيامبر دستور داد: «تا آن درخت را از ريشه بكنند و به سمره فرمود: درختت را بردار و هرجا كه مي‌خواهي بكار».

در اين داستان مي‌بينيم كه چگونه پيامبر - صلي الله عليه و آله - با ملايمت و مدارا سمره را وادار مي‌سازد تا از راه لجاجت برگردد و به راه درست و به سوي تربيت رهنمون شود؛ اما، متأسفانه سمره اين لياقت را نداشت و سيره پيامبر - صلي الله عليه و آله - در چنين موارد اين بود كه در جايي اعمال زور، در جاي ديگر نرمش و ملاطفت. هر كدام را در جاي خود به كار مي‌برد. تا هم خود آن شخص تربيت شود، هم مانع تربيت ديگران نشود.

پيامبر - صلي الله عليه و آله - افزون بر اين‌كه در عمل آن‌گونه از امر به معروف و نهي از منكر كار مي‌گرفت كه همواره بايد به نتيجه درست و سازنده تربيتي منتهي شود، در سخن، نيز تأكيدي بسيار داشت و آن را سازنده‌ترين عامل به حساب مي‌آورد چنانچه در سخنان گهر بار آن حضرت همواره روي اين مطلب تكيه و تأكيد گرديده است و در حديثي از آن حضرت چنين مي‌خوانيم: «همواره مردم به خوبي و سلامت به سر خواهند برد تا وقتي كه مردم امر به معروف و نهي از منكر را به پا دارند و با همديگر به نيكي و تقوا كمك كنند؛ اما آن‌گاه كه چنين نكنند، بركات از ميانشان برداشته مي‌شود و برخي بر برخي ديگر چيره مي‌گردد كه ياوري در آسمان و زمين ندارند و دستشان از همه جا كوتاه است.

در جايي كه امر به معروف و نهي از منكر، با همه شرايط اجرا شود، حساسيت عمومي، در دل‌ها به گناه موج مي‌زند، اما آن‌گاه كه اين سنت پسنديده، ترك شود، همان شرايط و اوضاع غلبه مي‌يابد كه پيامبر - صلي الله عليه و آله - شرح داده است؛ خوبان در گوشه‌ها مي‌خزند و در چنين محيط و اوضاع تربيت سالم مشكل مي‌شود.

مراحل امر به معروف و نهي از منكر

امر به معروف و نهي از منكر، حساسيت عمومي در برابر گناه است كه نمي‌گذارد، فرد و جامعه به سوي بي‌بند و باري و سقوط پيش برود، و يكي از سنت‌هاي مهم است كه در هر شرايط قابل اجرا است و شباهت فراوان به نماز دارد؛ زيرا، نماز را در هيچ حالي نبايد ترك كرد. امر به معروف و نهي از منكر نيز در هيچ شرايطي نبايد ترك شود؛ بلكه به مراتب پايين‌تر بايد اكتفا نمود. چنان‌كه نماز نيز مراتب دارد، اگر در حال ايستاده نشد، بايد نشسته انجام شود. اگر آن هم امكان‌پذير نبود، با اشاره، اگر با اشاره نشد، در دل بايد خواند، امر به معروف و نهي از منكر نيز داراي مراتبي است كه اگر با زبان و عمل امكان نداشت، با انكار قبلي از منكرات و زشتي‌ها بايد اعلام انزجار كرد و همان‌گونه كه نماز از كارهاي زشت باز مي‌دارد، امر به معروف و نهي از منكر نيز چنين است، خداوند درباره نماز مي‌فرمايد: «و نماز را برپا دار، كه نماز از كار زشت و ناپسند باز مي‌دارد، و قطعاً ياد خدا بالاتر است و خدا مي‌داند، چه مي‌كنيد».

حديثي است كه از امام باقر و امام صادق - عليه السلام - درباره امر به معروف و نهي از منكر روايت شده است: امر به معروف و نهي از منكر دو آفريده از آفريدگان خداوندند. كسي كه آن دو را ياري نمايد، خداوند به او عزت مي‌بخشد و كسي كه آن دو را خوار نمايد، خداوند تعالي خوارش مي‌كند.

امر به معروف و نهي از منكر و نماز تأثيرات اجتماعي يكسان دارند و هر دو از زشتي‌ها جلوگيري مي‌كنند، مراحل آن عبارتند از:

1. مرتبه اعراض و روي گرداندن: اگر كسي با در هم كشيدن چهره، اصلاح مي‌شود، برخورد تندتر جايز نيست.

2. مرتبه زبان: اگر با روي گرداندن اصلاح نشود، بايد، با زبان خوش، نه با تندي و خشونت تذكر داد.

3. مرتبه عمل: اگر مراتب بالا كارگر نيفتاد، انسان، مي‌تواند، دست به عمل بزند، اما اگر به ضرب و جرح منتهي شود، بايد با اجازه حاكم شرع صورت گيرد، نه اين كه هركس به نام امر به معروف و نهي از منكر، دست به هر جنايتي بزند و آن را امر مقدس و وظيفه شرعي جلوه دهد.

4. مرتبه قلبي: اگر انسان، نتواند، هيچ كاري انجام دهد، واجب است، از اين‌كه معروف ترك و منكر انجام شود، در دل، ناراضي شود. تا گناه در نظرش آسان جلوه نكند. اين كم‌ترين كاري است كه براي همگان و در هر حال ميسر است. البته، اين مراحل به نوع منكر و معروف بسته است، اگر اصول اسلام در خطر باشد، در اين صورت، انكار قلبي كافي نيست؛ در چنين شرايطي، وظيفه حاكم اسلامي و ديگر مسلمانان، حركت و ايستادن در مقابل طغيان‌گري است؛ همان‌گونه كه امام حسين - عليه السلام - هدف قيام خود را امر به معروف و نهي از منكر بيان مي‌كند

·         آثار اصلاح گرانه ی امر به معروف و نهی از منکر:

این فریضه ی الهی به عنوان مهمترین و ارزنده ترین پدیده ی اجتماعی آثار و برکات اجتماعی و فردی بسیاری دارد که به برخی از آنها اشاره می کنیم:

1. اجرای احکام و فرایض الهی ( بِها تُقَامُ الفرائِضُ)7

2. تحق عدالت اجتماعی ( مَعَ رَدُّ المَظالِمِ و مُخالفة الظالِمِ و)8

3. نوسازی جامعه ( بِهَا تُعمَرُ الارض) به وسیله ی امر به معروف و نهی از منکر سرزمین آباد می گردد.9

4. تثبیت حکومت اسلامی (بِهَا یستَقیِمُ الامرُ) به وسیله ی امر به معروف و نهی از منکر حکومت الهی مستقیم و تثبیت می شود.10

5. تحکیم امنیت اجتماعی (بِهَا تأمَنُ المذاهِبُ و و ینتَصِفُ من الاعداءِ) راهها امن می گردد و از دشمنان انتقام گرفته می شود 11

6. نزول خیر و برکت (پیامبر اکرم (صلّی الله علیه و آله و سلم): لا تُزالُ اُمتّی بخیرٍ ما اَمَرُوا بِالمعروفِ و نَهَوا عنِ المنکرِ؛ امت من تا زمانی که امر به معروف و نهی از منکر می کنند در خیر و برکت هستند.)12

7. شکست جبهه ی نفاق (حضرت علی (علیه السلام): من نَهی عن المنکرِ اَرغَمَ اُنُوفَ المنافقینَ؛ کسی که نهی از منکر می کند بینی منافقین را به خاک می مالد)13

8. گسترش راههای کسب حلال (بِهَا تَحِّلُ والمکاسب؛ به وسیله ی آن کسب حلال می شود)14

9. تحقق مصلحت عمومی جامعه و طرد نااهلان (فَرَضَ اللهُ الامرَ بالمعروف مصلحةً للعلوم و النّهیَ عن المنکرِ رَدعاً لِلسُّفَهاءِ)15 چنان چه امیرالمؤمنین (علیه السلام) را در جای دیگری در وصیت نامه به حسنین (علیهاالسلام) می فرمایند: لتأمرون بالمعروف و لتنهون عن المنکر او لیستعملن علیکم شرار لکم قیدعوا خیارکم فلا یستجاب لهم16 یعنی آنانکه اگر شما امر به معروف و نهی از منکر را ترک کردید، دیگران ملکوت را به دست می گیرند و سیاست بازان وارد صحنه می شوند.

10. تحقق اخلاقی الهی در جامعه.

یکی از آثار و برکات این فریضه ی الهی تحقق و گسترش اخلاق الهی در جامعه ی بشری است. لذا امیرالمؤمنین (علیه السلام) فرمودند» اِنّ الاَمرَ بِالمعرُوفِ وَ النَّهیِ عَنِ المُنکَرِ لخُلقان مِن خُلقِ اللهِ.17 و نیز همه ی ما مأموریم به این که به اخلاق الهی متخلق گردیم (تخلفوا به اخلاق الله)18 چنان چه این فریضه ی الهی ترک شود مشکلات بسیاری برای جوامع انسانی پدید می آید. فان-الله سبحانه لم یلعن القرن المافی بین ایدیکم الا لترکهم الامر بالمعروف و النهی عن المنکر فلعن الله سفهاء لرکوب المعاصی و الحلماء (الحکماء) لترک التناهی زیرا خدای سبحان، مردم روزگاران گذشته را از رحمت خود دور نساخت، مگر برای ترک امر به معروف و نهی از منکر، پس خدا بی خردان را برای نافرمانی و خردمندان را برای ترک بازداشتن دیگران از گناه، لعنت کرد19 هم چنین حضرت امیرالمؤمنین (علیه السلام) آفات مهم ترک این فریضه ی بزرگ الهی را چنین برمی شمارند: موجب سلطه ی بدان می شود (نامه 47/7)، سقوط و انحطاط اجتماعی را به همراه دارد (خطبه 129/8) و باعث نفی هویت و حیات انسانی می گردد (حکمت 374 و 475)

عزم همگانی (امر به معروف و نهی از منکر)

گسترش و تعمیق این فریضه ی الهی در حقیقت نیازمند یک عزم ملّی و همگانی است چنان چه در سوره ی لقمان آیه ی 17 می-فرماید: یا بُنَیَّ اَقِمِ الصَّلاةَ وَ أمرُ بِالمَعرُوفِ وَ انهَ عَنِ المُنکَرِ وَاصبِر عَلَی مَا أصَابَکَ اِنَّ ذَلِکَ مِن عَزمِ الاُمُورِ. براساس این کریمه الهی، در راه اجرای این فریضه، باید سختی ها و مصایب را تحمل کرد و صبر پیشه نمود. عزم الامور به کارهایی گفته می شود که باید روی آن تصمیم و عزم داشت و به تعیین کارهای انسان از روی اراده است، اما در بعضی از کارها باید از قبل درباره ی آن فکر و مشورت کرد و سپس تصمیم گرفت. اگر کاری مهم و اجتماعی باشد و بدون هماهنگی مستمر همگان حاصل نشود، می-گویند این کار عزم ملّی می طلبد، و امر به معروف و نهی از منکر، امری ملّی، مصمم و جزمی است که با عزم همه ی مردم همراه است.20 امر به معروف از جایگاه قدرت سخن گفتن است، نه سخنرانی و موعظه و اندرز یا مقاله نوشتن که این امور آسان و فراوان است، امر به معروف، صدور و دستور جلوگیری عملی از نارواییها زشتی هاست لذا این بحث در کتب فقهی در مبحث جهاد آمده است کسی که ندانسته گناه می کند مورد امر به معروف و نهی از منکر نیست بلکه باید او را به حکم شرعی آگاه نمود اما کسی که فلان کار را عالماً و عامداً مرتکب می شود در این جا باید از موانع قدرت برخورد نمود و جلوی تبه کار را گرفت، چنین کاری نیازمند یک عزم ملّی است، از این رو به عنوان واجب کفایی مطرح است که مسؤولیت همگان را به همراه دارد.21 آیات دیگر درمورد عزم الامور:

* شوری/43: وَ لَمَن صَبَرَ و غَفَرَ اِنَّ ذَلِکَ لَمِن عَزمِ الاُمُورِ. هر کس صبر کند و ببخشاید، این عمل از عزم الامور است.

* آل عمران/ 186: اِن تَصبِرُوا و تَتَّقُوا فاِنَّ ذَلِکَ مِن عَزمِ الاُمُورِ. اگر صبر کنید و تقوا به خرج دهید، این خود از عزم الامور است. عزم عبارتست از: تصمیم قبلی بر گذراندن و فیصله دادن به کاری، پس هر کسی که به امری صبر کند، حتماً در عقد قلبی اش و محافظت بر آن جدّیت دارد و نمی خواهد از آن صرف نظر کندو این خود از قدرت و شهامت نفس است.22

راهکارهای گسترش فرهنگ امر به معروف و نهی از منکر

1. اعتلای سطح بینش اجتماعی:

آگاهی بخشی و بالا بردن سطح معرفت عمومی جامعه درخصوص اهمیت و اجرای این فریضه ی الهی، یکی از عوامل مؤثر در تحقق این دستور الهی و از جایگاه والایی برخوردار است. چنان چه خداوند اجرای امر به معروف و نهی از منکر را از صفات مردان و زنان مؤمن و نیز موجب نزول رحمت خداوند و عین اطاعت حق می داند. (سوره ی توبه، آیه ی 71) و نیز می فرماید: مردم باید امر به معروف و نهی از منکر کنند و آمرین به معروف و ناهیان از منکر سعادتمند و رستگارند. (سوره ی آل عمران، آیه ی 104) توجه به نیازهای روانی انسان و نیازسنجی جامعه می تواند عامل مهمی در جهت، افزایش آگاهی های اجتماعی باشد. جامعه بشری با بهره گیر ی از حس جستجوگری انسان، تمایل به خوبی ها و نیکی ها و فضایل و مسایل اخلاقی، عفت، راستی و صداقت و حسّ خداجویی به عنوان نیازی فطری انسان و در نهایت با تحکیم ارتباط مؤثر با خداوند، می تواند به سعادت دنیوی و اخروی دست یابد.

2. افزایش قدرت وجدان اجتماعی، قدرت جامعه و دولت اسلامی:

اسلام دارای نظام و قوانین خاصی است تا درستی راه جامعه و مسیر رسیدن به اهداف والای آن را تضمین نماید. اولاً نیروی بازدارنده درون انسان یعنی تقوای الهی می تواند نخستین ضمانت اجرایی باشد وجدان دینی یا عامل بازدارنده درونی، همواره مراقب انسان است و او را وا می دارد تا اسلام را جامه ی عمل بپوشاند ثانیاً قدرت حکومت عادل در جامعه اسلامی دومین ضمانت است زیرا حکومت اسلامی حفظ امنیت داخلی و خارجی را جزو وظایف اساسی خود می داند. ثالثاً نیروی امنیت اجتماعی، ضمانت دیگری است که فریضه ی امر به معروف و نهی از منکر از آن ناشی می شود و نقش مهمی در اعتلای معنوی جامعه دارد.23

3. ایجاد بسترهای اجتماعی مناسب برای الگوپذیری نسل جوان:

ارایه الگو و مسأله نقش پذیری از آنها یکی از مسایل مهم در تربیت انسان است چنان چه قرآن کریم پیامبر اسلام را به عنوان الگویی خوب برای سعادت جامعه معرفی می نماید.24 معرفی الگوهای خوب و شایسته به جوانان، اثبات پوچی الگوهای نامناسب در حوزه اندیشه و رفتار اجتماعی، طرح الگوهای زنده در هدایت نسل جوان و ایجاد روحیه ی احساس مسؤولیت وتوجه به معیارهای اخلاقی و معنوی جامعه می تواند نقش ارزنده ای در هدایت جامعه به سوی آرمانهای مطلوب انسانی باشد. به اعتراف روان شناسان تربیتی ویژگی نقش پذیری جوان از جمله امتیازاتی است که می تواند خیلی زود او را تحت تأثیر قرار دهد این حسّ والای تربیتی را امتناع نماید.25 در متون و روایات اسلامی شواهد بسیاری بر پذیرش حقایق از سوی جوانان و اشتیاق و آمادگی آنان برای قبول ارزشهای الهی وجود دارد که به برخی از آنها اشاره می شود: امام علی (علیه السلام) فرمودند: وَ اِنمَّا قَلبُ الحَدَثِ کَالاَرضِ الخَالِِیَةِ مَا اُلقِیَ فِیهَا مِن شَیءٍ قَبِلتَهُ. قلب جوان مانند زمین بِکر است، هر بذری که در آن بکاری، قبولش می کند. امام صادق (علیه السلام) فرمودند: عَلَیکَ بِالاَحدَاثِ اَسرَعُ اِلَی خَیرٍ بر تو باد که به سوی جوانها بروی زیرا آنها حقایق را زود می پذیرند.26

4. رعایت موازین شرعی و اخلاقی در امر و نهی:

امام راحل در این خصوص می فرمایند: باید ایران یک مملکت اسلامی و همه چیزش اسلامی باشد، و روی موازین شرعی باید امر به معروف و نهی از منکر نمود27 اشاعه ی فحشاء از بزرگترین گناهان کبیره است و هیچ کس حق ندارد هتک حرمت مسلمان و نقدی از ضوابط شرعیه نماید و فقط باید به وظیفه ی نهی از منکر به نحوی که در اسلام مقرر است عمل نمایند 28 باب امر به معروف و نهی از منکر از وجهه ی رحمت رحیمیه است، پس آمر به معروف و ناهی از لازم است که به قلب خود از رحمت رحیمیه بچشاند و نظرش در امر و نهی، خودنمایی و خودفروشی و تحمیلِ امر و نهی خود نباشد زیرا که اگر با این نظر مشی کند، منظور از امر به معروف و نهی از منکر که حصول سعادت عباد و اجرای احکام الله در بلاد است، حاصل نشود.29

5. استفاده صحیح از ابزارها و کیفیت بخشیِ نفش رسانه های تبلیغی:

بهره گیری مشروع از ابزار تبلیغ، وظیفه ی سنگینی است که به دور رکن مهم در شخصیت مبلغ دینی نیازمند است: اولاً آگاهی و اطلاع وسیعی می خواهد. (رکن آگاهی) ثانیاً قدرت و امکان می طلبد (رکن قدرت و توانایی و امکان عمل) امکان دست یابی به قدرت از نظر فقهای شیعه به عنوان شرط وجود در امر به معروف و نهی از منکر تلقّی می شود نه شرط وجوب یعنی آن که باید امکان قدرت را به دست آورد.30 کیفیت بخشی به نقش رسانه های ارتباطی و تبلیغی، خود از عوامل مهم در بهره گیری از این ابزارهای مؤثر است. بدیهی آن که این گونه وسایل ارتباط جمعی باید به گونه ای عمل کنند که زمینه های تحریکِ تمایلات نفسانی در سطوح مختلف مردم بوجود نیاید و برای تحقق این مهم لازم است که هر چه بیشتر رسانه های جمعی و ارتباطی تحت کنترل و ارزشیابی مستمر و نظارت نخگبانِ امور تربیتی و مذهبی قرار گیرند تا از ظرفیت های موجود این رسانه ها حداکثر بهره برداری به عمل آید.

6. شیوه شناسی و روش های تبلیغی مؤثر:

طبیعی است که بهره گیری از شیوه های انسانی، الهی و مشروع و سازگار با اندیشه-ی نابِ اسلامی می تواند تأثیر بسزای در تحقق و گسترش فریضه ی الهی امر به معروف و نهی از منکر داشته باشد. چنان که توصیه ی پیامبر اکرم و سایر ائمه ی اطهار (علیهم السلام) نیز تأکید بر روش های اصولی بود، آنجا که «معاذبن جبل» را برای هدایت و دعوت مردم یمن گسیل می داشت فرمودند: یا معاذ یَسِّر وَ لاَ تُعَسِّر، بَشِّر وَ لاَ تُنَفِّری، ای معاذ سهیل بگیر و سخت گیری مکن، بشارت ده و نفرت و بیزاری از اسلام ایجاد مکن. همه ی امامان شیعه بویژه امام حسین (علیه السلام) نیز پیوسته از روشهای مهم تبلیغ در اسلام که عبارت از: تبشیر و تبذیر و پرهیز از تنفیر است با بهترین شیوه بهره می گرفتند.31 سیره ی ائمه ی معصومین (علیهم السلام) در تبلیغ آن بد که به طور عمده نظارت اجتماعی رسمی و غیررسمی خود را از طریق ابلاغ و آموزش آموزه های دینی و تبیین ارزشهای الهی و انسانی و درونی کردن آنها به مرحله ی اجرا درآورد تا در جامعه ی اسلامی تحولی ساختاری ایجاد شود و در این مسیر همواره در برخورد با ناهنجاریهای اجتماعی، روشی آموزشی و تربیتی، هدایت گرانه دل سوزانه، آزادمنشانه و مهربانانه داشتند.32

الف: روش برخورد مستقیم و غیرمستقیم: امر به معروف و نهی از منکر شیوه شناسی قابل تصور در دو نوع شیوه است که: یکی روش مستقیم و دیگری روش غیرمستقیم و غالباً روش غیرمستقیم کار سازتر است، روش مستقیم همان تبلیغ ظاهری به وسیله ی گفتار و امثال آن می باشد، روش غیرمستقیم آن است که عامل باید خود عامل به آن چه معتقد است باشد.33 چنان چه در حدیث آمده است: کُونُوا دُعَاة النَّاسَ بِغَیرِ اَلسِنَتِکُم، مردم را به غیر زبانتان به سوی حق دعوت کنید.34 قابل توجه است که در برخوردها باید روش و متد رویارویی را شناخت، به خصوص آنکه در مسایل تربیتی و روان شناختی باید روان شناسی صحیح تربیتی را ملحوظ داشت تا تلاشهای سازنده به نتیجه رسد.

ب: روش دادن شخصیت و جلب اعتماد: چنان چه آمر و ناهی بتواند ابتدا به شخصیت افراد احترام گذارد و با ظرافت خاص در جذب آنها مهارت خود را نشان دهد، مردم به سوی او جلب خواهند شد. در همین رابطه حضرت امیر (علیه السلام) می فرمایند: قُلُوبُ الرِّجالِ وَ حشِیَةٌ فَمَن تَألَّفَهاَ اَقبَلَت عَلَیهِ. دل های مردم وحشی است، پس هرکس که آن قلوب را جذب کند به او روی خواهند آورد.35

ج: روشهای برخورد متناسب با ظرفیت مخاطب: یعنی با هرکس به اندازه ی فهم و ادراک او سخن گفت نه کمتر و نه بیشتر، چنانچه رسول اکرم (صلّی الله علیه و آله و سلم) نیز فرموده اند: انّا مَعاشِرَ الانبیاء اُمرِنا اَن نُکَلِّمَ النَّاسَ عَلَی قَدرِ عُقُولِهِم36

د: روش توجه به ظرفیت های روانی: وضعیت مخاطب و توجه به جهات عاطفی او زمینه را برای پذیرش امر و نهی هموار می سازد. چنان چه امیرالمؤمنین (علیه السلام) فرمودند: اِنَّ لِلقُلُوبِ شَهوَةً وَ اِقبَالاً وَ اِدبَاراً فَاتُوهَا مِن قبلِ شَهوتِها و اِقبالها فاِنَّ القَلبَ اِذَا اُکرِه عَمِیَ37 همانا قلوب، برای قبول نمودن نصیحت، روی آوردنی و پشت کردنی دارند، پس در مواقع پذشرش آنها را دریابید، زیرا اگر قلوب نسبت به چیزی اکراه داشته باشند، در آن مورد کور بوده، چیزی را نمی بینند. یا در جای دیگری می فرمایند: انَّ للقلوبِ اِقبالاً و اِدباراً فَاِذا اَقبلَت فَاحمَلوُها عَلیَ النَّوافِلِ و اِذا اَدبَرت فَاقتَصَروُا بِها عَلیَ الفَرائِضِ.38 همان برای قلوب اقبال و ادیاری هست، هرگاه قلب حالت پذیرش دارد، می تواند او را به انجام مستحبات وادار کنید ولی هرگاه حالت آمادگی نداشت فقط به انجام واجبات اکتفا کنید.

خ: روش برخورد مؤدبانه: سخن گفتن و نصیحت کردن چنان چه از دایره ی ادب و نزاکت خارج شود چه بسا اثرات سویی خواهد داشت ما مأموریم به برخورد صحیح و منطقی، چنان چه خدای کریم می فرماید: ادفع بالتی هی احسن39 و یا در آیات 34 سوره ی فصلت، 10 سوره ی مزمل، 63 سور ی فرقان و 18 و 19 سوره ی نازعات نیز به همین مهم تأکید شده است. بنابراین راهنمایی مخاطب با شیوه ی ذکر جنبه های عقلی یا حکمت و یادآوری جنبه های عاطفی یا موعظه و استفاده از شیوه های مناطره علمی گوناگون می تواند تأثیرات به سزایی داشته باشد.40

هـ: روش بهره گیری از شیوه های زیربنایی: قابل توجه است که در مبحث شیوه شناسی در مسأله ی نظارت عمومی جامعه در قالب امر به معروف و نهی از منکر بهره مندی از شیوه های روبنایی و بویژه، زیربنایی بسیار قابل توصیه است. در شیوه های روبنایی کنترل ظاهر جامعه و امر به معروف و نهی از منکر زبانی مورد توجه قرار می گیرد اما در شیوه های زیربنایی توجه به ساختارهای اجتماعی جامعه مدنظر است. بنابراین برنامه ریزی فرهنگی از جهتی و برنامه ریزی های اقتصادی از جهت دیگر می-تواند زمینه های مناسبی را برای تحقق اهداف امر و نهی به وجود آورد. یکی: تربیت خانوادگی و تربیت صحیح فرزندان دوم: رعایت معیارهای جاذبه و دافعه یا جذب و دفع صحیح، عقلانی و مشروع سوم: کنترل غریزه جنسی با ازدواج41

و: شیوه ی تشویق و اهدای جایزه: در جذب مخاطبین نوجوان به خصوص این شیوه بسیار کار گشا و سازنده است. به عنوان مثال به خاطر ای از زندگانی شهید بزرگوار مرحوم آیة الله سعیدی اشاره می کنیم: گفته شده است که وی در پایگاه بسیج موسی بن جعفر (علیها السلام) جوانان و نوجوانان را برای امر به معروف و نهی از منکر بسیج می کرد. برنامه ی او در این امر الهی به این صورت بود که هر نوجوان و جوان در طول روز و یا هفته، مواردی را که به امر به معروف و نهی از منکر می پرداخت، بر صفحه ی کاغذ می نوشت و به نزد مرحوم سعیدی می برد تا ضمن رهنمودهای لازم، گزارش کار خود را نیز تقدیم او نماید آن بزرگوار در بسیاری از موارد ضمن تقدیر از این نوجوانان و جوانان به آنان جایزه می داد و تکریم می نمود.42

7. اصلاح ساختارها و راه کارهای ایجابی و سلبی:

دگرگون سازی و اصلاح ساختارهای اجتماعی، فرهنگی و سیاسی و اقتصادی جامعه براساس آموزه های اسلامی می تواند از اساسی ترین راه کارها تحقق امر و نهی الهی به حساب آید. فقهای بزرگ اسلام معتقدند که در تحقق این فریضه ی الهی، آحاد مردم موظفند که از جایگاه قدرت جلوی زشتی ها را بگیرند. لکن آن بخش های حساس اجرای این فرمان الهی مانند ضرب و جرح به دست هیأت حاکمه است و بخش های اعتراض آمیز آمرانه ی آن به عهده عزم ملی است و نیز این فریضه با حدّ و تعذیر فرق جوهری دارد، در امر به معروف به انجام کار فرمان می دهند و در نهی از منکر، جلوی کار زشت را می گیرند و به عامل می گویند: این کار خوب را انجام بده یا فلان کار بد را نکن، ولی در حدّ و تعذیر، شخصی بزهکار را تنبیه می کنند که چرا فلان کار قبیح را مرتکب شدی؟ از این رو چنین کاری به عهده ی مسؤولان قضایی شرعی است، برخلاف امر به معروف و نهی از منکر که وظیفه ی همگان است لذا این کار یک عزم ملّی می طلبد.43

نقش نهاد خانواده:

تدابیر عملی در این خصوص عبارتند از:

توجیه و آموش خانوده ها

تقویت باورها و اعتقادات دینی و تأیید و تشویق نوجوانان و جوانان

استفاده از شیوه های تبلیغی مؤثر

معرّفی الگوهای اسلامی و تشویق و تجلیل از ممتازین در احیای این فریضه

نقش نهاد آموزش و مراکز علمی:

در این خصوص می توان به راه کارهای زیر اشاره نمود:

برگزاری نشستهای علمی در مراکز آموزشی با هدف تقویت روحیه ی اعتماد به نفس و عزت نفس در بین پسران و دختران جوان

جلوگیری از تکالیف تحمیلی توأم با خشونت و بدرفتاری در مراکز آموزشی

آموزش کیفیت و شیوه های صحیح نهادینه کردن ارزشهای الهی در خانواده، در محیط کار و آموزش در مراکز تفریح و ورزش

پرهیز از تحمیل عقاید و ارزشها بدون استدلال و رعایت شخصیت و حقوق الهی جوانان در جهت فراهم آوردن فضایی علمی و صمیمی

آموزش و توجیه متخصصان و فعّالان در عرصه ی تهیه ی برنامه های کلان توسعه اجتماعی

ضرورت وجود یک برنامه ی جامع فرهنگی و

نقش نهاد اقتصادی

هم سویی همه ی دستگاه های اقتصادی ذیربط در ارایه ی محصولات و مدل های بومی که موجب تحکیم و تثبیت این فریضه ی الهی در عرضه ی فرآورده های اقتصادی بومی می باشد.

بررسی آثار و پیامدهای مثبت و منفی پروژه های اقتصادی و برنامه های کلان توسعه بر فرهنگ عمومی

انعکاس مناسب و مستمر اخبار و گزارش های اقتصادی و میزان تأثیر آنها بر ایجاد ناهنجاریهای اجتماعی به توده های مردم از طریق رسانه ها و تحلیل ریشه ای این مسایل و ارایه راه کارهای مقابله با توسعه ی انحرافات اجتماعی و اخلاقی جامعه

تجلیل و تشویق از اشخاص حقیقی و حقوقی در عرصه ی مسایل اقتصادی که متناسب با ارزشهای اسلامی جامعه و تحقق عینی این فریضه ی الهی حرکت می کنند.

برنامه ریزی، اولویت بندی و برخورد با متخلفین که طرحها و تولیدات اقتصادی آنان اثرات مخرّبی بر فرهنگ عمومی جامعه و کم رنگ کردن این فریضه ی الهی در بر دارد (تولیدکنندگان، توزیع کنندگان و)

ممنوعیت تولید و عرضه ی تولیداتی که مروّج مفاسد اجتماعی است مثل تولید و عرضه ی البسه ی غیراسلامی و ترویج-کننده فساد اخلاقی و ابتذال، ممنوعیت از استفاده عکس ها، تصاویر، نقش ها و طرحهای مروّج بی بند و باری در تولیدات اقتصادی و

انتشار نشریات اختصاصی در مراکز و نهادهای اقتصادی با گرایش فرهنگی و دینی برای تلاش در جهت جامعه پذیری و فرهنگ سازی مدل های توسعه اقتصادی با مبانی و روشهای اسلامی

توجه به نقش رسانه های ارتباط جمعی

برخی مسایل قابل توجه در این راستا عبارتند از:

انجام هماهنگی های لازم رسانه های ارتباط جمعی با یکدیگر جهت تقویت این فریضه ی الهی

ارایه و تبلیغ چهره های موفق و الگو

معرفی مراکز علمی موفق، تهیّه ی فیلم ها و برنامه های مستند از نحوه تأثیرات مثبت انجام این فریضه الهی

ارایه دیدگاههای واحد و ایجاد وحد رویه در این خصوص

ارایه ی شعارها و ضرب المثل های مثبت

تهییج احساسات عمومی مردم نسبت به پاس داشت ارزشها

توجه به فعالیت های ویرانگر دشمن و مسأله ی تهاجم فرهنگی

ایجاد پوشش رسانه ای مناسب به منظور رفع مظاهر غیراسلامی از محیط جامعه اسلامی

تشریح و تثبیت تواناییهای بالقوه و بالفعل نسل جوان در پاس داشت این فریضه ی الهی

تبیین جایگاه والای این فریضه در فرهنگ اسلامی

ترغیب مردم و مدیران نظام به ایفای نقش فعال در به سازی معنوی محیط کار و جامعه

انعکاس اخبار مستمر و صحیح پیرامون گزارش های ناهنجاریها و انحرافات اجتماعی و اخلاقی و ریشه یابی آنها در فرهنگ غربی و هشدار به آحاد جامعه ی اسلامی

تهیه مقدمات و برگزاری مناظرات علمی، فرهنگی و هنری بین کارشناسان با گرایشات مختلف و فراگیر کردن فرهنگ نقد و بررسی درخصوص اجرای این فریضه ی الهی

آموزش مراحل و کیفیت امر به معروف و نهی از منکر

توصیه و انتقال مفاهیم، ارزش ها و ضوابط اسلامی با روشهای علمی و جذّاب هنری به توده های مردم

تقبیح مدگرایی افراطی و تشریح آثار و پیامدهای فرهنگی و اجتماعی آن و

نقش سیاست گذاران امور فرهنگی:

راهکارهای مهم در این خصوص عبارتند از:

اصلاح نگرش مسؤولین فرهنگی و هنری کشور نسبت به انجام این فریضه ی الهی منطبق با معیارهای اسلامی

ایجاد استراتژی واحد فرهنگی و هماهنگی کامل بین نهادهای فرهنگی جامعه

ایجاد تحولات ساختاری شگرفی در جهت رسیدن به آرمانهای اسلامی

راهکارهای سلبی و بازدارنده:

طبیعی است که در راستای اجرای این فریضه ی الهی موانعی چه در داخل و فرهنگی خودی و چه در خارج و از سوی فرهنگ بیگانگان وجود دارد که می توان به راه کارهای زیر اشاره نمود:

توجه به نقش فراگیر و حساس مطالب منتشر شده از سوی رسانه ها و تأثیر آن بر فرهنگ عمومی

تحقیق و کشف شیوه های کنترل نسبت به فرهنگ های مبتذل

در حیطه ی نظارت، توجه بیشتر به مناطق آلوده و حساس از نظر رواج ابتذال و مسایل غیراخلاقی

دسته بندی متخلفین و برنامه ریزی برخورد و اولویت بندی در برخوردهای سلبی

تحریم و ممنوعیت، کنترل و ایجاد مانع برای فعالیت های منفی، مخرّب و ضدفرهنگی

تشکیل شبکه ی نظارت مردمی و تصویب قوانین لازم برای پشتیبانی از آمران و ناهیان در عرصه ی عمل

برخورد قانونی با عناصر، عوامل و مرّوجین اصلی منکرات در جامعه

 

 

 

 

 

 

منابع و مأخذ

فصل نامه - پژوهه 

http://www.tebyan-zn.ir

http://rasekhoon.net/article/show-4177.aspx

قرآن کریم: سوره های احزاب و مؤمنون

نهج البلاغه: ترجمه های فیض الاسلام و محمد دشتی

اصول کافی: مجلدات 1 و 5

اشتهاردی، عبدوس: فرازهایی برجسته از سیره ی امامان شیعه، دفتر تبلیغات اسلامی قم 1372

اکبری زادگان، نوروز: عاشورا خروش بیداری، نشر شهید فهمیده، 1382

جوادی آملی، آیت الله، شکوفایی عقل در پرتو نهضت حسینی، نشر اسراء، 1381

خمینی (رحمت الله علیه)، امام: تبیان، امر به معروف و نهی از منکر، دفتر بیست و یکم، مؤسسه نشر آثار امام 1382

خمینی (رحمت الله علیه)، امام: آداب الصلوه، مؤسسه نشر آثار امام (رحمت الله علیه)، 1370

ستاد احیای امر به معروف و نهی از منکر: پیکار با منکر در سیره ابرار، چ2، 1376

دادسرای مبارزه با مواد مخدر: شیوه های صحیح امر به معروف و نهی از منکر، سازمان تبلیغات اسلامی، 1376

طباطبایی، مرحوم علامه محمدحسن: تفسیرالمیزان، ترجمه فارسی، چ4،

عاملی، شیخ حرّ: وسایل الشیعه، جلد 11

مجلسی (رحمت الله علیه)، علامه محمدباقر: بحارالانوار، جلد 100

کورانی، علی: امر به معروف و نهی از منکر، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1381

مرکز تحقیقات اسلامی سپاه: امر به معروف و نهی از منکر، چ2، 13

مطهری (رحمت الله علیه)، استاد شهید: حماسه حسینی، انتشارات صدرا، ج1

 

 

+ نوشته شده در  شنبه 1391/03/13ساعت 16:29  توسط حسین شمس  |