مهاجرت
مهاجر كسي است كه به عللي زادگاه يا آخرين محل اقامت خود را براي هميشه ترك كرده جهت اقامت دائم يا نيمه دائم عازم مركز جمعيت ديگر شده باشد . ( اميني نژاد ، 1378 : 24 )
در تعريف مركز آمار ايران ( 1375 ) آمده است : آن دسته از اعضاي خانوارهاي معمولي ساكن و دسته جمعي كه شهر يا آبادي محل اقامت خود را در فاصله سالهاي 65 تا 1375 تغيير داده اند ، مهاجر شناخته مي شوند. ( حسيني ابري ، 1380 :189 )
انواع مهاجرت
مهاجرت به مثابه يك روند اجتماعي قانون مند در طول تاريخ وبعنوان پديده اجتماعي ناشي از اقتصاد صنعتي پديده اي عمومي ومشترك درجهان معاصر به شمار مي آيد .در مطالعه مهاجرت وانواع آان صاحب نظران جمعيتي به گونه هايي اشاره كرد ه وبه طبقه بندي آان پرداخته اند .عده ای در بررسي هاي خود از مهاجرت هاي طبيعي و عادي و بي رويه يا كنترل نشده سخن به ميان مي آورند و منظورشان از اين مقوله از يك سو آن است كه آيا مهاجرت افراد برنامه ريزي شده ومنظم است يا بي برنامه واز سوي ديگر آيا مهاجرت بعنوان يك پديده ي عادي و بهنجار مطرح است يا به صورت مسئله فرضي ونابهنجار.
در سالهاي اخير گرايش فزاينده اي به طبقه بندي مهاجرتها از نظر داخلي ( درون مرزي ) و يا خارجي ( برون مرزي ) يا بين المللي وجود داشته ، زيرا شناخت نوع مهاجرتها به آگاهي از حركات جمعيت در داخل مرزها و يا خارج آن در حل مسائل سياسي و برنامه ريزيهاي كلي و ناحيه اي كمك مي نمايد. ( مهدوي، 1373 : 174 ).
يك نوع طبقه بندي مهاجرت از ويليام پترسون است كه در اين طبقه بندي پنج نوع مهاجرت اصلي تشخيص مي دهد . ( ابتدايي – اجباري – غير اختياري – جمعي ) مهاجرت ابتدايي كوچ سرگردان مانند شكارگران ، گردآورندگان خوراك و شبانكاران را دربر مي گيرد ، مهاجرت اجباري به انتقال يا جابجايي مردم به وسيله دولت اشاره دارد ، مانند طرح تجميع . در مهاجرت غير اختياري مهاجرين قدرت تصميم گيري دارند ولي بنا به عللي وادار به مهاجرت مي شوند ، مانند وقوع سيل ، زلزله يا خشك سالي در يك منطقه ، در مهاجرت اختياري معمولا به ترك افرادي كه با انگيزه ي يافتن چيزهاي تازه ، حادثه جويي و بهبود زندگي دارند اطلاق مي شود ، و مهاجرت جمعي زماني صورت مي گيرد كه به شكل يك شيوه و الگوي گروهي باشد. ( شيخي ، 1378 : 150 )
اگر چه مهاجرتها از تنوع بسيار چشمگيري برخوردار مي باشد ولي می توان آنها را در چارچوب تعريف مهاجرت در رابطه با هدف ، مدت ، فاصله ، مسير حرکت، سرعت طبقه بندي نمود . در اينصورت مهاجرت دائمي ، اجباري ، اخراجي ، آزاد ، برنامه ريزي شده و به موازات مهاجرتهاي داخلي و خارجي ، بين ناحيه اي ، بين المللي ، قاره اي و بين قاره اي مطرح مي شود .
انواع مهاجرت را مي توان به اشكال مختلف ذيل تقسيم كرد.
1- از نظر زمان :
الف- مهاجرتهاي قطعي : مهاجران در آن قصد يا امكان بازگشت به محل قبلي خود را ندارند . در اين قصد و عدم امكان ممكن است مهاجر خود تصميم گيرنده باشد يا عوامل ديگري چون تخريب محل سكونت قبلي بر اثر ايجاد سد ، پيشبروي آب دريا ، فوران آتشفشان و عوامل سياسي حاد و بازدارنده امكان بازگشت را از وي سلب كرده باشد .
ب- مهاجرت به قصد بازگشت :
در بسياري از مهاجرت ها نوعي قصد بازگشت به محل قبل وجود دارد در بعضي از مهاجرتها چنين قصد ونيتي بخوبي از عنوان آن پيداست مانند : مهاجرتهاي فصلي كه در آن افراد در فصل معيني از سال كه معمولاً بعد از برداشت محصولات كشاورزي و استحصال آن است به مناطقي كه در آن امكان كار و فعاليتي وجود دارد مهاجرت مي كند و در فصل كار و فعاليت به محل قبلي خود باز مي گردد و اغلب به صورت انفرادي و كمتر به صورت خانواري مي باشد(زنجاني،1380: 13-12).
2- از نظر شكل :
مهاجرت ها از نظر شكل به دو دسته تقسيم مي شوند :
الف) مهاجرتهاي فردي : به جابجايي هاي افراد چه به صورت انفرادي و چه به صورت خانواري يا تعدادي از اعضاي خانوارها با هم گفته مي شود .
ب) مهاجرت هاي توده اي :
انبوهي از انسانها را شامل مي شود و اغلب جنبه استعماري دارد مانند : مهاجرت چيني ها به منچوري و مهاجرت روس ها به سيبري .
3- مهاجرت از نظر مسافت طي شده :
از اين ديدگاه سه نوع مهاجرت وجود دارد :1- مهاجرت هاي نزديك ،2- مهاجرتهاي متوسط ، 3- مهاجرتهاي دور يا بلند .(تقوي،27:1371)
4- مهاجرت از نظر خواست و اراده:
از اين نظر مهاجرتها به دو دسته تقسيم مي شوند :
الف) مهاجرتهاي ارادي و خود خواسته
ب) مهاجرتهاي اجباري
مهاجرت در حالت اول به دنبال خواست و تصميم مهاجر انجام مي گيرد از اين رو مهاجرت خود خواسته است (زنجاني ،14:1380) معمولاً به صورت انفرادي براي بهبود شرايط زندگي و يافتن كار و درآمد صورت مي گيرد (تقوي، 27:1371)در مهاجرت نوع دوم كه مهاجرتها ي اجباري هستند اراده مهاجر تاثيري در انجام يا عدم انجام مهاجرتها ندارد ، نظير انتقال بردگان از سرزميني به سرزمين ديگر به دليل قراردادهاي بين المللي يا پيامد هاي جنگي. (زنجاني ،15:1380)
5- مهاجرت از نظر برنامه ريزي :
در اين شكل دو نوع مهاجرت وجود دارد :1- عادي و طبيعي و با برنامه ، 2- بي رويه و كنترل نشده .
6- مهاجرت از نظر قلمرو سياسي :
در رابطه با حدود اداري و سياسي يك كشور به دو نوع مهاجرت برخورد مي كنيم ، داخلي و خارجي .
الف) مهاجرت هاي داخلي :
اين نوع مهاجرت مي تواند در چهار سطح مورد مطالعه قرار گيرد :
1) مهاجرت روستا به شهر
2) مهاجرت روستا به روستا
3) مهاجرت شهر به روستا
4) مهاجرت شهر به شهر
1. از روستا به شهر. بيشترين مهاجراني كه از روستا به شهر مي روند يا جواناني هستند كه جوياي كارند يا خانوارهاي مرفه روستايي هستند كه براي اسكان دائم به شهر هجرت مي كنند؛ اين نوع مهاجرت اصولأ جنبۀ اقتصادي دارد.
2. از روستا به روستا. اين نوع مهاجرت معمولأ در نقاطي به چشم مي خورد كه روستاهاي توانمند، جمعيت اضافي آباديهاي اطراف را جذب مي كنند. اين قبيل مهاجرتها حتي در فاصله هاي طولاني نيز انحام مي شود. مانند مهاجرت روستاييان سيستاني به روستاهاي منطقه گرگان.
3. از شهر به روستا. گروهي از مهاجران روستايي معمولأ در سنين بالا به دلايلي نظير از كارافتادگي و بازنشستگي، براي گذران بقيۀ عمربه زادگاهشان باز مي گردند. همچنين اين نوع مهاجرت شامل مهاجرت ماموريتي كارگزاران دولت به روستاها نيز مي شود؛ مانند اعزام معلمان، كارمندان پست، نيروهاي انتظامي و ... و نيز شامل تبعيد مجرمان سياسي و جنايي به روستاها مي گردد كه در گذشته معمول بوده است. در حال حاضر اعزام معتادان به مواد مخدر به كانونهاي بازپروري در مناطق محروم نيز مي تواند در زمره اين نوع مهاجرت قرار گيرد. (مهدوي ، 1380 : 138)
مهمترين نوع مهاجرت در كشورهاي رو به توسعه مهاجرتهاي داخلي از نوع روستا به شهر است كه در درجه اول به سوي شهرهاي پايتختي بوده و در جستجوي يك زندگي بهتر و به دست آوردن شغل صورت مي گيرد و بعد از آن شهرهاي مهم و مراكز استانهاي ديگر مورد توجه مهاجران قرار مي گيرد .
در ايران طي دهه هاي گذشته شاهد مهاجرتهاي گسترده روستاييان به شهر هاي مهم استانهاي تهران ، خراسان ، خوزستان ، اصفهان و فارس بوده ايم .
عوامل دافعه روستا و جاذبه هاي مركزيت يافته در مناطق شهري از علل و انگيزه هاي اصلي اين مهاجرتها بوده اند (بهفروز،161:1374
ب:مهاجرت خارجي
اين نوع مهاجرت ها در سه لايه ديده مي شود.
1-منطقه اي 2-درون قاره اي 3-ميان قاره اي
مهاجرتهاي بين المللي به چهار گروه تقسيم مي شوند.
1-مهاجرتهاي دائمي: در شرايط خاص زماني به برخي از كشورها مي روند (فرار مغزها) كه مهاجرت صاحبان تخصص و علم از اين دسته اند.
2-مهاجران در جستجوي كار يا مهاجرت نيروي كار مه عمده ترين مهاجران بين المللي را تشكيل مي دهند و معمولاً از كشورهاي جهان سومي و عقب مانده، يا از بخشهاي توسعه نيافته كشورهاي پيشرفته به سوي كشورهاي صنعتي يا بخشهاي توسعه يافته آنها مهاجرت مي كنند.
3-مهاجران غيرقانوني و بدون مجوز كه به علت وجود موانع در جهت رفت و آمد مجاز، به اين نحو عمل مي كنند.
4-آوارگان جنگي و سياسي و پناهندگان به كشورهايي ديگر در شرايط وخيم و اضطراري و در برخي از كشورها. (شرفي، 1379 : 20)