امام سجاد(ع)دراین دعا از وداع وخداحافظی با ماه رمضان سخن می گوید؛نکته هایی از الطاف خداوندرا مورد توجه قرار داده وبار دیگر از خداوند تقاضای لطف وبخشش می کند .
*در نخستین فراز از دعاچنین عرضه می دارد:
بار خداوندا ای کسی که دربرابر احسانش میل ورغبت به پاداش نشان نمی دهد .
وهیچ گاه در مورد عطا وبخشش ،نادم وپشیمان نمی شود .
ای کسی که در برابر عمل بنده اش به مساوات رفتار نمی کند.
نعمت تو بی سابقه وابتدایی است.
عفو وبخششت برآیین تفضّل ،عقوبتت براساس عدالت ،قضاءوفرمانت برتروبهترین است.
اگر عطا کنی وببخشی عطایت رابه منّت آلوده نمی سازی .
واگر منع کنی از روی ستم وتعدّی نیست.
هر که تورا سپاس گویدشکراورا به جا می آوری،درحالی که خود طریقه شکرت را به او الهام کرده ای.
هر کس تورا حمد وستایش کندپاداش می بخشی درحالی که راه ورسم ستایشت را خود به او تعلیم داده ای .
گناهان کسی را می پوشی که اگر می خواستی ،اورا رسوا می ساختی .
ونعمتت را بر کسی می بخشی که اگر می خواستی از او منع می کردی.
در حالی که هر دوی اینها از ناحیه تو سزاوار فضیحت ومنعند.اما تو هرگز چنین نمی کنی ؛ زیرا کارهایت را بر آیین تفضل بنا نموده ای .
وقدرتت را در راه گذشت وبخشش به جریان انداخته ای .
با کسی که از طریق عصیان تو درآمده با حلم روبرو می شوی .
وآن کس که درباره خود قصد ستم نموده مهلت بخشیده ای .
با مدارای خود آنها رامهلت می دهی تا مگر باز گردند.
شتاب وعجله را در کیفر آنان ترک می گویی که راه توبه را بپویند.
تا ازمیان آنان آنکه مستوجب هلاکت شده هلاک نگرددوآنکه بخاطر سوءاستفاده از نعمت تو سزاوار شقاوت گشته بدبخت نشود. مگر اینکه راه بهانه براو کاملا بسته ،وحجت براو تمام شود.
اینها همه پرتویی از عفو وکرم توست -ای خدای کریم-
ومیوه ی منفعتی است از عطوفت وشفقت تو -ای خدای حلیم-
تو آن خدایی هستی که برروی بندگانت دری بسوی عفوت گشوده ونام آن را توبه گذاشته ای.
وبرای هدایت به سوی آن در،دلیلی از وحی خود قرارداده ای تا آن را گم نکنند.
فرموده ای توبه کنید،امید است پروردگارتان با این کار گناهانتان را ببخشد ،شمارا در باغ هایی از بهشت که نهرها از زیر درختانش جاری است وارد کند،درآن روزی که پیامبر وکسانی را که به او ایمان آورده اند خوار نمی کند ،این در حالی است که نورآنها از پیشاپیش آنها واز سوی راستشان در حرکت است ومی گویند:
پروردگارا! نور ما را کامل کن وما را ببخش که تو بر هر کاری قادری .
بنا براین عذر کسانی که از وارد شدن بدان منزل غفلت می کنند آن هم پس از گشوده بودن در و وجود راهنما ،چه خواهد بود (گر گدا کاهل بود تقصیر صاحب خانه چیست؟)
*دردومین فراز از این دعا اشاره به الطاف خاص خداوند به بندگانش نموده است می گوید:تو همان کسی هستی که در معامله با خویش به سود بندگانت افزوده ای وخواسته ای آنها در تجارت با تو ربح وسود ببرند .
خواسته ای که به هنگام ورود بر تو کامیاب ورستگار گردندواز ناحیه تو بهره ای افزون یابند.
فرموده ای هر کس عمل نیکی بجا آورد،ده برابر آن خواهد داشت وکسی که عمل بدی انجام دهد فقط به اندازه همان کیفر داده می شود .
ونیز فرموده ای مثل کسانی که اموالشان را در راه خدا انفاق می کنند همانند دانه ای است که هفت خوشه می رویاند ودر هر خوشه صد دانه است وخداوند برای هر کس که بخواهد مضاعف می گرداند .
و فرموده ای :چه کسی حاضر است که به خداوند قرض الحسنه دهد تا خدا آن را برایش چندین برابروبسیار زیاد قرار دهد؟
وهمچنین آیات دیگری نظیر این آیات در قرآن نازل فرموده ای که حسنات را چند برابر می سازی ....
*وباز در ادامه شمارش مواهب اضافه می کند «وتو آن کسی هستی که آنها رابا سخن خویش از جهان غیب راهنمایی کرده ای».
وهمچنین «به سوی اموری که بهره آنهادرآن وجود دارد تشویق نموده ای».
که اگر آن اموررا از آنها مستور می داشتی چشمانشان آنها را درک نمی کرد،گوشهایشان آنهارا فرا نمی گرفت واندیشه وافکارشان به آن دسترسی پیدا نمی کرد.
لذا فرموده ای :مرا یاد کنید تا شمارا یاد کنم ومرا سپاس گویید وکفران مکنید.
ونیز فرموده ای اگرسپاسگزاری کنیدبرایتان افزون می سازم واگرکفران کنید عذاب من شدید است.
فرموده ای مرا بخوانید تا شمارااجابت کنم ،چه آنان که از خواندن من تکبّر می ورزند به زودی با خواری به جهنم وارد خواهند شد.
«دراینجا دعا وخواندن خودراعبادت نامیده ای وترک آن را استکبار،وتهدید کرده ای کیفر ترک آن با خواری وارد جهنم شدن است.»
آنها بخاطر نعمتت تورا یاد کردند،وبخاطر فضلت تورا سپاس گفتند ،وطبق امرت دست به دعا برداشتند وتورا خواندند.
بخاطر رسیدن به احسان بیشترت درراه تو صدقه داده اند .
دراین اعمال،نجات آنها از خشم وغضبت ودست یافتن به رضا وخشنودی تو بود .
واگرمخلوقی،دیگری را همین گونه که تو بندگانت را راهنمایی کرده ای دلالت می کرد،موصوف به احسان ونیکی ،متصف به نعمت وامتنان ومورد ستایش به هر لسان وزبانی بود .
بنا براین ستایش مخصوص توست تا آنجا که در ستایشت راهی یافت شود .
تاآنجا که لفظی برای ستودن که توبا آن حمد شوی باقی باشد.
وتا آنجا که معنی ومفهومی که به ستایش منصرف گرددوجود داشته باشد.
ای کسی که با احسان وفضل به بندگانش ،ستایش آنهارا جلب کرده وآنان را با نعمت وعطایش فرو پوشیده .چقدر نعمت تو درزندگی ما آشکار است؛وچه نعمت واحسانت برما سرشار وچه اندازه مارابه نیکی واحسانت اختصاص داده ای .
مارابه سوی دینت که برگزیده ای ،وبه آیینت که ازآن خشنودی وبه راهت که آنرا سهل وآسان ساخته ای راهنمایی کرده ای؛
وبه تقرب در پیشگاهت ورسیدن به کرامت وبزرگواریت بینا ساخته ای.
*درسومین فرازبه فضائل ماه رمضان پرداخته عرضه می دارد:
بار خداوندا ماه رمضان را از جمله آن وظائف ممتاز ،واز فرائض خاص قرار داده ای ماه رمضانی که آن را از میان همه ماهها اختصاص بخشیده ای؛ واز بین تمام زمانها وروزگاران انتخاب فرموده ای .
آن رابرتمام اوقات سال بخاطر نزول قرآن ونور درآن برتری داده ای .
ایمان را در آن مضاعف فرموده ای روزه را درآن واجب وفرض شمرده ودرقیام برای عبادت در این ماه تشویق نموده ای؛
وشب قدری که در این ماه قرار داردواز هزار ماه بهتر است ،تجلیل کرده وبزرگ داشته ای .
آنگاه مارابخاطر این ماه برسایر امت ها مقدم داشته ای .وبه خاطر فضل وارزش این ماه، مارا بر سایر ملت ها برگزیده ای .بنا براین ما طبق فرمانت روز آن را روزه داشتیم .
با کمک تو شب اش را به عبادت بر خاستیم با روزه داشتن وعبادت درآن خود را در معرض رحمت قراردادیم زیرا تو خود ما را در این ماه در معرض رحمتت قرار داده ای .
وآن را وسیله رسیدن به ثواب وپاداش تو گردانیده ایم .
وخوب می دانیم تو نسبت به آنچه در این ماه مورد تشویق به سویت قرار گرفته ،قادری..
ونسبت به آنچه از فضل وبخششت مورد درخواست قرار گیرد جواد وبخشنده ای .
ونسبت به کسی که برای تقرب به تو تلاش کند قریب ونزدیکی .
باید اعلام کنیم این ماه در بین ما همچون مسافری نیک در مقامی ستودنی اقامه گزید .
با ما به خوبی مصاحبت فرمود برترین سودهای جهانیان را به ما عرضه داشت .
سپس در پایان وقت ماموریتش ونهایت مدتش ووفای به ایامش ،از ما جدا شد.
بنابراین با او وداع می کنیم ،وداع کسی که فراقش برما سخت وسنگین است وانصراف او از ما موجب حزن ووحشت ما گردیده برای او برما پیمانی محفوظ ،احترامی رعایت شدنی وحقی انجام دادنی لازم گردیده .
*در بخش آینده با سلام وخدا حافظی از این ماه بخش مهمی از مزایای این ماه را برمی شمارد ومی گوید:
سلام بر تو وخداحافظ ای ماه بزرگ خدا ،وای عید اولیاءودوستان او .
سلام بر تو ای بهترین مصاحب وهمنشین اوقات ،وای بهترین ماه در میان ایام وساعات .
سلام برتو ای ماهی که درآن آرزوها نزدیک واعمال درآن منتشر بود .سلام برتو ای همنشینی که به هنگام وجود ،قدرش گرامی ،به هنگام فقدانش فقدش دردناک ومایه ی امیدی که فراقش موجب الم است .
سلام بر تو ای همدمی که هرگاه روی آورد،انس وسرور به همراه داردوبه هنگامی که منقضی می شود وحشت وتالم باقی می گذارد.
سلام بر توای همسایه ای که دلها در مجاورت تو رقت آورد وذنوب وگناهان درآن به کمی گراید.
سلام بر تو ای یاور وناصری که دربرابرشیطان به اعانت می پردازد ،وبرصاحب وهمراهی که راههای احسان ونیکی راآسان می کند .
سلام بر تو ای کسی که در دوران تو چه بسیار گناهانی که خداوند آنها را آزاد کرد وچه نیکبخت وسعادتمند است کسی که احترامت را بخاطر تو رعایت کرد.
سلام برتوکه چقدرمحو کننده گناهان بودی وچه مستور سازنده ی انواع عیوب .
سلام بر تو که چقدر برمجرمان طولانی وچقدر در سینه های مؤمنان هیبت داشتی .سلام بر تو که هیچ یک از ایّام ،توانایی مسابقه وهمتایی با تورا ندارند.
سلام بر تو ای ماهی که مصاحبت با تو موجب ناراحتی وهمنشینی ات باعث مذمّت نیست .
سلام بر تو به همان اندازه که با برکات بر ما وارد شدی وپلیدی گناهان رااز ما شستشو کردی .
سلام بر تو اما نه اینکه وداع ما از سر خستگی باشد ونه ترک روزه ازروی ملامت .
سلام بر توای ماهی که پیش از ورودش مطلوب ومحبوب است وقبل از پایانش مایه ی حزن واندوه .
سلام بر تو که بسیاری از بدیها بواسطه وجودت از ما برطرف شد وبسیاری از خیرات وخوبی ها بر ما افاضه گردید .
سلام بر تو وبر شب قدری که از هزار ماه بهتر وبرتر است .
سلام بر تو ای ماه که دیروز در دیدارت چه حریص بودیم وفردا برای دیدارت چه مشتاقیم .
سلام برتو وسلام برفضیلتت که از آن محروم گشتیم وبربرکات ایام گذشته ات که از ما منقطع شد .
*در چهارمین فراز از این دعا به بخش دیگری از مسائل آن پرداخته عرض می نماید :
بار خداوندا ما اهل این ماهیم که ما را به وسیله آن شرافت بخشیدی بالطف ومنتت برانجام اعمال وآداب آن توفیق داده ای.
واین درست در هنگامی است که شقاوتمندان نسبت به زمان آن جاهل وبه خاطر شقاوتشان از فضیلت آن محروم گشتند.
اماتو ای خدای بزرگ ولی وسرپرست مایی که به معرفت وآشنایی با فضائل آن مارا برگزیدی ومارابا سنن وآدابش هدایت فرمودی مانیز با توفیق تو –با همه تقصیر-عهده دار صیام وقیام درآن گشتیم .
واندکی از وظائف بسیار آن را به انجام رساندیم .
بارخداوندا بنابراین ستایش مخصوص توست واین در حالی است که به بد کرداری خود اقرار وبه تضییع اعمال اعتراف داریم.
وبرای تو در قلب های ما پیمان پشیمانی ودرزبان ما صداقت وراستی اعتذار برقرار است .
بنا براین دربرابر تضییع اعمال وتفریطی که در این ماه به ما رسیده اجر ومزدی عنایت کن .
اجر ومزدی که فضیلت مورد علاقه در این ماه را استدراک کنیم .
وبه جای ان از انواع ذخایری که برآن تشویق شده عوض به دست آوریم .
عذر مارادر تقصیرمان نسبت به کوتاهی حق بندگیت بپذیر.
«عمرمارابه ماه رمضان آینده برسان»
چون ما رابه آن رساندی ،در انجام عبادتی که تو شایسته آن هستی اعانت فرما .
مارا به قیام بر طاعتی که سزاوار آن است نائل ساز.
واعمال صالح شایسته ای را که موجب تدارک حق تو در این دو ماه از بین ماههای روزگار است برای ما به جریان انداز .
بار خداوندا هر گونه لغزشی که در این ماه از ما سر زند اعم از کوچک وبزرگ ،یا گناهی که درآن واقع شویم ویا خطایی که از روی عمد مرتکب شویم ،ویا کار ناشایستی که ازروی فراموشی به آن دست زنیم –که در حقیقت به خود ظلم کرده ایم- ویا حرمت دیگری که هتک نموده ایم (برما ببخشای وبرما مستور دار)
آری ای خداوند!هر گونه گناهی را که مرتکب شدیم از تو می خواهیم که بر محمد وآلش درود فرست ،مارابا ستر وپوشش خود مستوردار،با عفو وکرمت ماراببخش،مارادر آن ماه نصب العین شماتت کنندگان قرارمده وزبان طاغین وطعنه زنان رابرما مگشا.
ومارا از روی رافت ولطفت که پایان ناگرفتنی است وفضلت که کاهش نایافتنی است به کارهایی وادار که موجب ریزش گناهان وکفاره ی اعمالی گردد که در این ماه از ما ناپسند شمرده ای .
بار خداوندا برمحمد وآلش درود فرست ومصیبت ما را در فراق این ماه جبران فرما .
«روز عید ما یعنی روز فطررا برما مبارک گردان »
آن را از بهترین روزهایی که برما گذشته است قرار ده .
آن را جالب ترین روزها برای عفو ومحو کننده ترین ایام برای گناه مقرر فرما ؛وگناهان آشکار وپنهان ما را بیامرز .
بار خداوندا با بیرون رفتن این ماه مارا نیز از خطاها وگناهانمان بیرون آر .
وبا خارج شدن آن ما را نیز از سیئاتمان بیرون آر.
مارا از خوشبخت ترین اهل این ماه قرار بده .
واز پر نصیب ترین سهام وبهره مند ترین آنها در این ماه گردان .
بار پروردگارا!کسی که رعایت کامل این ماه را کرده ،احترامش را آنچنان که باید نگاه داشته ،قیام به پایداری حدود آنچنان که سزاوار است نموده ،نسبت به گناهان درآن حق پرهیزگاری راادا کرده ویا بوسیله قربتی به سوی تو تقرب جسته که موجب رضایت خاطرت فراهم شده ورحمتت را به سوی خود معطوف داشته پاداشت را به او عنایت فرما« وبه همان اندازه به ما هم ببخش .»
آری درست همانند پاداشی که به چنین شخصی مرحمت می فرمایی از دارایی وتوانگری خود به ما هم عنایت ،بلکه چند برابر آن را از فضل خود به ما عطا کن .
واین به خاطر آن است که فضل تو هیچ گاه کاستی نمی پذیرد .
ودر خزائن تو نقصان راه پیدا نمی کند بلکه همواره به افزونی می گراید .
ومعادن احسان تو هرگز فانی نمی شود .
وعطا وبخشش تو عطایی است گوارا وشیرین .
بار خداوندا بر محمد وآلش درود فرست وبرای ما اجر وپاداشی همانند اجر وپاداش کسی که این ماه را روزه داشته یا تا روز قیامت درآن به عبادت تو پرداخته ثبت فرما .
بار خداوندا ما را در این روز فطر –روزی که آن را برای مؤمنان عید وسرور،وبرای اهل ملت خود روز اجتماع وگرد همایی-قرارداده ای به سوی تو باز می گردیم واز هر گونه گناهی که کرده ایم یا عمل بدی که از پیش فرستادیم ویا نیت سوئی که در ذهن خود پرورش دادیم ،توبه می کنیم .
توبه کسی که هرگز خیال بازگشت به گناه در درون نمی پرورد وپس ازآن به خطا عود نمی کند .
«توبه نصوح وخالص از هر شک وریب»
بنا براین آن را از ما قبول فرما از ماراضی وخشنود باش وبر این توبه ما را ثابت قدم بدار.
بار خداوندا خوف وترس از عقاب وکیفر وعده شده را روزیمان ساز .
وشوق ثواب موعود رانصیبمان ساز تا لذت آنچه را از تو مسالت داریم وشدت اندوه آنچه راکه از آن به تو پناه می بریم دریابیم.
مارادر پیشگاه خود از توابین قرار بده ،همانها که محبّت خود را بر ایشان واجب دانسته وباز گشت به طاعتت را از آنان پذیرفته ای ،ای عادل ترین عدل کنندگان .
*دراینجا یکباره هدف دعا را متوجه آباء ونیاکان ساخته عرض می دارد:
بار خداوندا از پدران ومادران واهل دین ما همه آنها که در گذشته اند وآنها که تا روز قیامت خواهند آمد درگذر.
بار خداوندا بر محمد پیامبرما وآل او درود فرست همانگونه که بر فرشتگان مقرّبت درود فرستاده ای .
براو وآلش درود فرست همان گونه که براولیاءمرسلت فرستاده ای.
براو وآلش درود فرست همان گونه که بر بندگان صالح وشایسته ات درود فرستاده ای .
وبیش از همه آنها براینان درود فرست ای پروردگار جهانیان.
صلوات ودرودی که برکت آن به ما برسد ،نفع آن شامل ما گرددو
بخاطرآن دعای ما مستجاب شود ،زیراتو گرامی ترین کسی هستی که مخلوق به سوی او روی می آورند.
کفایت کننده ترین فردی که به او توکّل می شود وبخشنده ترین کسی که از فضل ولطف او مسئلت می گردد.
«وتو بر هر چیز قادری»